-1-
1912 YILINDA Amerika Birleşik Devletleri'nden Charles
Godfrey Gunther isimli bir maden mühendisi, maden
araştırmalarında bulunmak için Ortadoğu'ya bir gezide bulunuyor. Bu arada 1913
yılında Kıbrıs'a geliyor. Ada üzerinde yapmış olduğu araştırmalarda Lefke
Kasabası'nın civarındaki Foucassa Tepesi denilen bölgede bol miktarda bakır ve
kükürt madenine rastlıyor. ABD'de maden işletmelerinin sahibi olan Philip Wiseman ve
Seeley Wintersmith Mudd, Gunther'in uyarıları neticesinde Kıbrıs'taki bakır
rezervleri ile ilgilenmeye başlıyorlar.
Philip Wiseman
(1866-1945)
1913 yılında Fugasa (Foucassa) Tepesi'ndeki bakır madenleri
çalıştırılmaya başlanıyor. İngiliz Sömürge yönetimi'nden maden arama izni
alınıp, Amerika Birleşik Devletleri'nden maden aramada kullanılan sondaj makinası ve
uzmanlar getirilmiştir. Madende çalışacak işgücü bölgedeki Türk ve Rum
Toplumlar'ndan sağlanmıştır. 1916 yılında maden tünelleri tamamlanıp, bakırın ihraç edilmesini
kolaylaştıracak Fugasa Tepesi'nden Gemikonağı'na (Xero) kadar olan demiryolu
şebekesinin yapımına başlanıyor. Mart 1916 yılında ise Kıbrıs Maden Şirketi
(CMC) New York Eyaleti yasalarına uygun olarak resman kuruluyor. Maden ocaklarında
çalıştırılmak üzere 350 işçi işe alınıyor. Fugasa Tepesi'nden çıkarılan
bakır madeni Pendaya Köyü (Yeşilyurt) yakınlarında depolanmaya başlanıyor.
Kıbrıs Maden Şirketi, Lefke Kasabasının
güney batısında Karadağ denilen bölgede de maden aramalarında bulunuyor. ve orada da
olumlu sonuç alınıyor.
1921 yılında Gemikonağı'nda portakal ihracı için kullanılan limandan
bakır madeni vapurlara yüklenip ihraç ediliyor.
1922 yılında Foucassa Tepesi yöresinde Skuriotissa bölgesinde madende çalışan
işçiler için küçük lojmanlar yapılıyor ve daha fazla işçi alınıyor. Böylece bölge,
maden işletmelerinden dolayı nüfus çeken bir özelliğe kavuşuyor.
1923 yılında karadağ bölgesindeki maden arama çalışmaları yoğunlaşıyor.
1924 yılında maden ihracını kolaylaştırmak için Gemikonağı'nda Kıbrıs
Maden Şirketi (CMC) tarafında bir liman inşa ediliyor.
Bu dönemde salgın haline gelen sıtma
hastalağı, işçilerin hastalanmasına ve maden ocaklarının normal çalışmasına
engel oluyordu. Sıtma hastalığının nedeni olan bataklıkların kurutulması için kıyı
boyunca okaliptüs ağaçları dikiliyor. Pendaya Köyü (Yeşilyurt) yakınlarında
bir hastanae inşa ediliyor.
1926 yılında yeni inşa edilen limanın yanına madenin işlemesini sağlayacak
bir fabrika kuruluyor. Fabrikanın yakınlarına da bir işçi köyü kuruluyor ve
ismine de Xero deniliyor.
-1- |
-2-
1926 YILINDAN SONRA KIBRIS MADEN ŞİRKETİ (CMC)
genişleme sürecine giriyor. İşçi sayısını çoğaltıyor.
Özellikle Baf Kazası'ndan maden bölgesine işçi akını başlıyor ve Lefke'nin nüfusu
hızla artıyor.
1928 yılında Lefke'nin Karadağ Bölgesi'ne ikinci bir işçi köyü
kuruluyor. Lefke kökenli ailelere ait birçok araziler, kantin işletme imtiyazı
verilmek sureti ile CMC tarafından satın alınıyor.
1930 yılında Gemikonağı (Xero) yakınlarında kurulan fabrika genişletiliyor.
1937 yılında CMC'nin tüm işletmelerinde çalışan işçi sayısı 2595'ten 5720'ye yükseliyor.
Seeley
Wintersmith Mudd
(1861-1926)
CMC, nüfus artışı
ile bölgede meydana gelen sorunları çözümlemek için geniş bir sağlık ve sosyal
yardım programı uygulamaya başlıyor. eğitim sorununu çözmek için bölgeye 7 tane
ilkokul açıyor. Başta Pendaya (Cengiz Topel) Hastanesi olmak üzere birçok klinikte çocuk
bakımı ve doğum öncesi eğitimi verilmeye başlanıyor. Anaokullar açılıyor.
Beslenmeye de önem verilerek, okullarda süt, yoğurt, dondurma bedava veya çok az bir
üçretle verilmeye başlanıyor. İşçi çocuklarına yaz tatillerinde Trodos Dağı'nda
kamp yapma imkânı sağlıyordu.
1939-45 yılları arasında devam eden 2. Dünya Savaşı nedeni ile CMC kısmen
faaliyetlerini iptal ediyor. Birçok işçi mecburen işten çıkartılıyordu.
1942 yılında Suriotissa, Karadağ ve Xero'daki işçi evleri Kuzey
Afraika'da çarpışan İngiliz askerlerinin dinlenme kampı durumuna getiriliyor. 2. Dünya
Savaşı'nda Alman işgalinden kaçan birçok Yunanlı adaya geliyor ve CMC tesislerinde
misafir ediliyor.
Savaşın sona ermesinden sonra 1946 yılında
Karadağ madeni çalıştırılmaya başlanıyor. İşçiler yeniden işe alınıyor. 1948
yılında işçiler AKEL'in önderliğinde 9 ay süren bir grev yapıyorlar.
CMC'nin TARİHÇESİ DEVAM EDECEKTİR............... |
Lefke karlar altında
