TURKISH REPUBLIC OF NORTHERN CYPRUS

    KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ

KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ
LEFKE GEMİKONAĞI VE KARADAĞ YÖRESİNDE
CMC ŞİRKETİNİN İŞLETMİŞ OLDUĞU BAKIR
MADENLERİNİN BÖLGEDE YARATTIĞI
SORUNLARIN DEĞERLENDİRMESİ

        Sayfa [ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17 ]

Prof. Dr. Aysel Atimtay
Middle East Technical University
Environmental Engineering Department
06531 Ankara TURKEY
Tel: 90-312-210-5879
Fax: 90-312-210-1260
Email: aatimtay@metu.edu.tr

Lefke yöresinde 1913 yılından bu yana bakır üretim sistemi ile başlayan ve Amerikalı bir firma
(CMC Firması) tarafından yürütülen, kimi zaman yan ürünler olarak CuSO₄ (Bakır sülfat), H₂SO₄
(Sülfürikasit) ve Siyanürliçi yöntemine uygun olarak, altın üretimine yönelik çaışmalar, kontrol düzeninden
çıkması nedeniyle uluslararası bir çevre sorunu olgusunu geliştirmiştir. Adı geçen firmanın rekültivasyonla
ilgili taahütlerine rağmen, 1974 yılındaki Türk Barış Harekatından sonra bu taahütleri yerine getirmeden
yöreyi terk ettiği bilinmektedir. Yöre, önemli bir kıyı ekosistemi durumundadır. Yine bir çok araştırma
raporuna göre bu yörede Arsenik, Baryum, Kadmiyum, Krom, Selen gibi maddelerin yüksek dozda
olduğuna dikkat çekilmektedir. Lefke’de, 1913 yıllarından itibaren maden sektöründeki gelişmelere
rağmen diğer sektörler önemini yitirmiş, özellikle yörenin asıl sektörü tarım gerilemiştir.

Günümüzden 5000 yıl öncesine kadar uzanan bakır madeni işletmeciliği, Kıbrıs’ın önemli bir özelliğidir.
Yöre, Trodos Magmatik kompleksinin içinde bulunmaktadır ve buradaki demir, pirit ve bakır (kalkopirit),
sülfürlü cevherleşme, Trodos yastıkları içerisinde yer almaktadır. Kıbrıs arkeolojik olarak bakır yatağıdır.
Buradaki sülfürlü cevherleşme; pirit, kalkopirit, merkasit, sfalarit, galen, bornit ile masif bakır, çinko, demir
ve kükürt yatakları şeklindedir. CMC firmasıda yörede 1913 yılından itibaren bakır ve altın madeni
işletmeciliği yapmış, 1974 yılında ise, yöreyi işletim süreci sırasında oluşan tüm atıklarla birlikte terk edilmiştir.

Yöredeki kükürt mineralizasyonu, okyanus diplerindeki ısı yüklü akışkanlar (hidrotermal) sayesinde oluşmuştur.
Karadağ yöresindeki “Lefke açık” ve “Karadağ kapalı” rezerv işletmelerindeki ham cevherler ile Gemikonağı
Liman’nındaki kimyasal atıklar, hurda birikintileri, siyanürlü altın üretimi atıkları, bakır flotasyon işletmesinin
yan atıkları, %25-30 kükürt içeren piritli atık havuzları, yörede toprak taban suyu ve deniz kirliliği yanında
yazın aşırı ısınma sonucu oluşan kükürt gazları ve maden tanecikleri nedeniyle hava kirliliği de oluşturmaktadır.
Maden Deresi üzerinde toprak dolgu barajı olarak yapılan Gemikonağı göletinde Prof.Dr. Ümit ERDEM
koordinatörlüğündeki araştırmacıların yaptığı inceleme sonuçları, demir ve bakırlı kükürt ile “pasalar”,
yüzey sularıyla taşınarak içme suyu ve sulama suyu için ağır metal kirliliği ve bunun yanında asidik ortam
oluşturabileceğini göstermiştir.

     BAŞA DÖN                                                          -2-

Yörede yaşanan çevre sorunları aşağıda verilen başlıklar altında toplanabilir:

1. Terkedilmiş maden sahalarının durumu (Karadağ ve Gemikonağı mevkii) ve çevre üzerine etkileri
2. Gemikonağı göleti ve kirliliği
3. Gemikonağı göletinin neden olduğu tarımsal kirlenme
4. Terkedilmiş CMC bakır zenginleştirme tesislerinin durumu ve yarattığı çevre sorunları.

2. Konuya İlişkin Önceki İncelemeler:

• 1970’te Lefke’deki madenden bu bölgenin vejetasyonu üzerine maden tozunun çökmesi
  olayı araştırılmış, bir komite kurulmuş ve yaprak tahlilleri yapılmıştır. Sonuçlar, yapraklarda maden
  tozu biriktiğini, meyve ve ağaç boyutunda küçülme olduğunu ve meyvenin renk, tat ve diğer özelliklerinin
  olumsuz etkilediğini göstermiştir.
• 6 Haziran 1963 tarihli “Kıbrıs Türk İşçi Birlikleri Federasyonu” yazısına göre; Pnomokonyoz’lardan
  Silikozis’lerin arttığı ve tazminat ödemelerinin de buna bağlı olarak %50 arttırıldığı bildirilmiştir.
• Lefke Çevre ve Tanıtma Derneğinin 9 Haziran 1999 tarihli yazısında Devlet laboratuvarlarında
  yapılan su tahlillerinde (Gemikonağı Göleti’nin suyu) ağır metallerin çok yüksek oranda olduğu ve
  bazı örneklerde metal konsantrasyonunun standardın 15-17 katı seviyede yüksek bulunduğu belirtilmiştir.
  Bu analizler ektedir (Bknz. Ek-1)

KKTC Devlet Laboratuvarı Müdürlüğü’nün 28.10.1999 tarihli raporunda; Gemikonağı Maden
İşletme Tesislerinden değişik tarihlerde alınan 8 adet bitki örneği ile, CMC tesisleri dışında ve metal
kirlenmesinin olmadığı düşünülen yerlerden alınan 3 adet bitki örneği incelenmiştir. Analiz sonuçları Tablo
1,2 ve 3 de verilmiştir

• Lefke Bakır Madenlerinin yarattığı emisyon yüküne sahip bir atık deposundan çevreye
  yayılabilecek toksik, kimyasal ve karsinojen ağır metallerin, çevrede yaşayan canlıları hangi
  ölçüde etkilediği araştırılmamıştır.
  

Tablo 1 : Analiz Sonuçları

(Kaynak: KKTC Devlet Labratuarı Müdürlüğü’nün 28.10.1999 tarihli raporu, Halil Çağnan, Radyasyon ve Çevre Analizleri Şube Md.)

Ölçümler; E.Ü. Ziraat Fakültesi Toprak Bölümünde, Prof.Dr. Ünal ALTINBAŞ’ın 2 Mart 1999 tarihinde
               gerçekleştirdiği analizlerdir.

*Ölçümler; E.Ü. Ziraat Fakültesi Toprak Bölümünde, Prof.Dr. Ünal ALTINBAŞ’ın 2 Mart 1999 tarihinde gerçekleştirdiği analizlerdir.

Analiz sonuçlarından görüldüğü gibi, karsinojen ağır metal grubunda yer alan metallerden yalnız krom elementi
araştırılmış olup, kontamine bölgedeki şifa otu ve pire otu örnekleri ile temiz olması gereken uzak
bölgeden alınan şifa otu örneklerindeki krom miktarının çok yüksek bulunduğu belirlenmiştir.
Bitkilerde kümelenen ağır metaller, bu bitkileri doğrudan yiyen insanlara geçebildiği gibi,
bu bitkileri yiyen hayvanların et ve süt ürünleri vasıtası ile insanlara geçebilmektedir.

A. TERKEDİLMİŞ MADEN SAHALARININ DURUMU
        (KARADAĞ VE GEMİKONAĞI MEVKİİ) VE ÇEVRE ÜZERİNE ETKİLERİ

İşletmeye açılmış olan maden sahaları ile malzeme stok ve atık depolama alanlarından yağmur suyu
ile su drenajı meydana gelmektedir. Bu sahalarda yoğun olarak bulunan minareller (pirit, kalkopirit, galena vs.)
yağmur suyu ve havanın oksijeni ile reaksiyona girerek asidik ortamlar oluşturmakta ve
minerallerce kirlenmiş olan sular yüzeysel akışa geçerek su toplama havzalarına taşınmakta
veya doğrudan yeraltı sularına karışmaktadır. Asit Drenajı, bölgede bulunan sulardaki metalik
iyonların artmasına ve toksik özelliklerin belirginleşmesine yol açmaktadır. Nitekim Gemikonağı Göleti’nden,
su kuyularından ve yüzeysel sulardan alınan numunelerin analiz sonuçları bunu doğrulamaktadır.
1999 yılında Devlet Laboratuvarı analiz sonuçları Tablo 4 de verilmiştir. Su Kirliliği Kontrol
Yönetmeliğine göre (1988) gölet dip-savak’tan alınan numunelerde Al, Cu, Fe ve
Mn konsantrasyonları çok yüksektir ve su kalitesini III ve IV. sınıf su kalitesi sınıfına koymak gerekmektedir.

Devlet Laboratuvarı Analizleri (1999)

:IV.kalite
:III. Kalite (SKKY, 1988)

B. GEMİKONAĞI GÖLETİ VE KİRLİLİĞİ

Maden deresine ait beslenme alanı üzerinde yer alan ve maden istihsal sahasında bulunan
Gemikonağı8 Göleti, 1994 yılında tamamlanmıştır. Tarımsal sulama amacıyla üretilmiş olan
Gemikonağı Göleti’nin su toplama kapasitesi 4 milyon m³ tür. Sulama sahası ise 130 hektar
olarak planlanmıştır. Göleti çevreleyen yamaçlarda maden atıkları bulunmaktadır. Göletin
menbaında 2 adet su kuyusu bulunmaktadır. Önceleri Lefke’nin içme amaçlı su gereksiniminin
karşılandığı bu kuyular, asit drenajı etkisiyle gölette meydana gelen kirlenmenin bu kuyuları da
etkileyeceği düşüncesi ile tarımsal amaçla kullanılmaya başlanmıştır.

KTMMOB’nin 23-24 Şubat 1995 tarihinde düzenlediği “2.Su Kongresi”nde Doç.Dr.Hüseyin
GÖKÇEKUŞ’un sunduğu bildiride göletin durumu ve yörede yaşanmakta olan asit drenajı çarpıcı
olarak ortaya konmuştur. Bu dönemde Trodos Offiyolit kompleksinden beslenen derelerden,
mineralce zengin birikinti sularından ve Gemikonağı Göleti’nden toplam 17 su numunesi alınmıştır.
Analiz sonuçları Tablo 5 de verilmiştir.

:IV.kalite
:III. Kalite (SKKY, 1988)

Burada üzerinde dikkatlice durulması gereken nokta Maden Deresi içerisinde mineralce zengin
su birikintisinden alınan 11 nolu örnektir. Göletin suyla dolu rezerv alanından sadece 8-10 m
gibi bir uzaklıktan alınan bu su numunesinin 408.0 ppm demir(Fe) ve 59.50 ppm bakır(Cu)
içermesinin yanı sıra pH değeri de 2.42 dir. Bu özelliklere sahip suyun içme suyu olarak
kullanılamayacağı çok açıktır, tarımsal amaçlı kullanılması da sakıncalıdır.

Gölet rezervuarının asit drenajından korunması için gölet yamaçları drenaj kanalları ile çevrilmiştir.
Bu önlem kısmenyağmur suyuyla oluşan ağır metal kirliliğini ve gölet suyunun asitlenmesini önlemiştir.
Gölet yamaçlarından drene edilen su, gölet rezervuarının dışına kontrolsüz olarak verilmektedir.
Bu durum ise yeraltı suları için ayrı bir sorun teşkil etmektedir. Ayrıca gölet rezervuarının üst
kısmında ve su toplama havzası içinde CMC tarafından yaptırılmış ve kirlenmiş deniz suyunun
depolandığı atık barajı yer almaktadır. Zamanla zayıflamış olan baraj gövdesi, KKTC hükümeti
tarafından güçlendirilmektedir.

3. GEMİKONAĞI GÖLETİ’NİN NEDEN OLDUĞU TARIMSAL KİRLENME

Gemikonağı Göleti’nin sulama amacıyla devreye girmesinden sonra, maden atıklarından kaynaklanan
ağır metallerin sulama suyunda kirlilik oluşturduğu, yapılan analiz sonuçlarından anlaşılmaktadır.
Gemikonağı Göleti’nin sulayacağı havzadaki toprakların mikroelement durumu incelendiğinde,
tarım topraklarındaki bakır(Cu), demir(Fe), mangan(Mn), çinko(Zn) gibi maddelerin, bitkilerin
ihtiyaç duyduğu topraktaki kritik değerlerin üzerinde olduğu görülmektedir. Bölgenin toprak iz
element durumu Tablo 6 da verilmiştir.

(4=Narenciye, 6=Sebze, 7=Muz, 1=Hububat)

Sulama suyu analiz sonuçları incelendiğinde de bazı değerlerin özellikle bakırın, bazı örneklerde
ise manganın sulama suyu kriterlerinin üzerinde olduğu görülmektedir (T.C. Çevre Bakanlığı Su Kirliliği
Kontrolü Yönetmeliği’ne göre, 1988). Özellikle gölet suyunun pH’sının su tahliyesi yapıldığı dip savak
bölümünde asidik karakterde olması

toprakta bağlı bulunan ağır metallerin mobilitesini artırmakta ve bitkiler için zararlı duruma geçmesine
neden olmaktadır. Gölet havzasındaki topraklarda iz element konsantrasyonlarının yüksek olması aynı
şekilde sulama suyunun pH’sının asidik karakterde ve ağır metal içeriğinin de sınır değerlerin üzerinde
olması havzada tarımsal kirlenmenin mevcut olduğunu gösterir. Özellikle yaprağı yenen bitkilerdeki ağır
metal birikmesi göz önüne alındığında tehlikenin boyutu artmaktadır.

3. TERKEDİLMİŞ CMC BAKIR İŞLEME VE ZENGİNLEŞTİRME TESİSLERİNİN
   DURUMU VE YARATTIĞI ÇEVRE SORUNLARI

CMC bakır işleme ve zenginleştirme tesisleri Gemikonağı Limanından başlamak üzere Maden
Deresi yönünde genişleyen yaklaşık 2500 dekar arazi üzerinde yer almaktadır. Tesis alanında
bulunan ve çevresel bakımdan kirlilik kaynağı oluşturan atıklar aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir:

                    a-Gemikonağı Liman Alanında Bulunan Siyanür İçermesi Muhtemel Altın Atıkları
KTMMOB’nin raporuna göre, deniz kıyısına yakın bulunan 30,000 ton civarında 1920’li yıllardan
kalma ve siyanürizasyon yöntemiyle işletilmiş atık durumundaki yığınların siyanür içermesi olasıdır.
Bu yığınların şu anda ekonomik değeri bulunmamaktadır.

b-Gemikonağı Girişindeki İşletme Tesislerinin Bulunduğu Alandaki Bakır Flotasyon
Tesislerinin Nihai Atıkları

Bakırın zenginleştirilmesinden sonra kalan atıklardır. Ekonomik değeri olmayan bu atıkların miktarı
tam olarak bilinmemektedir. Ancak geniş bir alana yayıldığı ve havuzlar içerisinde muhafaza edildiği
bilinmektedir. İçeriğinde zararlı nitelikte demir, bakır sülfat gibi metal tuzları vardır. 1999 yılında
Prof.Dr. Ümit ERDEM koordinatörlüğünde hazırlanan raporda belirtilen atık havuzlarından alınan
numunelerin analiz sonuçları Tablo 7 de verilmiştir.

(Kaynak: Prof.Dr. Ü.Erdem-Mart 1999)

1974 yılı ve öncesi CMC tarafından ekonomik olarak işletilen cevherin %1.3 Cu ile %45 den fazla S içerdiği
bilinirken, bu yatakların tükendiği ve buna bağlı olarak aynı firmanın yaptığı ikinci rezerv hesaplarında ise Lefke A1
yığınında %0.35 Cu, Lefke A2’de %0.56 Cu, Lefke A3 te ise %0.36 Cu içeren cevher yataklarının varlığı belirlenmiştir.
Atık havuzlarında ise bakır içeriği 281-1103 ppm sınırlarındadır. Bu durumda 1974 yılına kadar işletilen Cu
cevherinin içerik olarak yaklaşık 1/20 oranında atık havuzlarına atıldığı ve sonuçta litosfer ortalamalarından
10 kat daha fazla bakırın bu havuzlarda yoğunlaştığı görülmektedir.

Bakır flotasyonundan sonra ara mamül olarak üretilen atıklar, 4 adet havuz içerisinde toplanmış
bulunan ve Kemal KURUSAKIZ ile Hüseyin UĞUR’un 4-8 Ekim 1999 tarihli raporuna göre
yaklaşık 2,5 milyon ton civarında ekonomik değere sahip kükürt içeren atıklardır (11 Temmuz
1996 tarihli ve 96/37/25 sayılı KTMMOB raporuna göre 1,5 milyon ton). CMC kayıtlarına göre
atık havuzlarının durumu aşağıda verilmiştir:

12 nolu havuz = 325,025 ton (Cu+S)

13 nolu havuz = 1,022,140 ton (Cu+S)

14 nolu havuz = 149,874 ton (Cu+S)

15 nolu havuz = 1,064,941 ton (Cu+S)

Belirtilen havuzlarda bulunan atığın analizi aşağıda verilmiştir:

Demir(Fe) %40,90

SiO₂ %8,5

Al₂O₃ %7,8

Arsenik %2

Kükürt %44,7

CaO %0,85

MgO %0,8

Bakır(Cu) %0,08

Kurşun(Pb) %0,01

Kükürt bakımından zengin olan bu atıklar havanın oksijeni ve su ile reaksiyona girerek demir tuzlarını,
sülfirik asidi ve kükürt oksiti (gaz şeklinde) oluşturmaktadır. Demir tuzları ve sulfirik asit ise bakır
cevherleri için önemli bir çözücü olup, yağmur suları ile ortamdaki bakır metalini çözeltiye almada önemli bir etkendir.